Fundarstjóri, ágætu kvenréttindafélagskonur og aðrir góðir hátíðargestir.

Til hamingju með daginn.

Í dag fyrir nákvæmlega 100 árum, hinn 27. janúar árið 1907, gekkst Bríet Bjarnhéðinsdóttir, ásamt nokkrum öðrum konum fyrir því að stofna Kvenréttindafélag Íslands á heimili sínu að Þingholtsstræti 18 í Reykjavík. Bríet var formaður félagsins allt til 1926, eða í 19 ár og aðalldriffjöður þess. Bríet er að mínu mati einn helsti kvenréttindafrömuður sem við Íslendingar höfum átt.

Tilgangur félagsins var vinna að ýmsum breytingum á löggjöf landsins sem snerti konur og börn. Þá skyldi félagið starfa að því að íslenskar konur fengju fullt stjórnmálajafnrétti á við karlmenn, kosningarétt, kjörgengi svo og rétt til embætta og atvinnu með sömu skilyrðum og þeir. Margir karlmenn viðurkenndu ekki aðeins sanngirnina sem lá að baki kröfum um jafnrétti heldur voru sumir þeirra dyggir stuðningsmenn kvenna og voru það liðsmenn úr öllum stjórnmálaflokkum sem áttu fulltrúa á þingi.

Þótt sumir karlar styddu réttindi kvenna var andstaða gegn kröfum þeirra einnig sterk eins og fram kom í grein í blaðinu Ingólfur frá árinu 1911. Þar var ráðist harkalega á nýfengin réttindi kvenna til menntunar og embætta og höfundur greinarinnar telur að meirihluti íslenskra kvenna sé mótfallinn þeim. Réttindin voru talin óheillavænleg fyrir giftar konur, ógiftar mættu ef til vill fást við pólitík þótt það væri óeðlilegt en þær yrðu þá helst að undirgangast það að gifta sig ALDREI!

En hvaða vígi féllu á upphafsárum Kvenréttindafélagins?
Árið 1908 fengu íslenskar konur kosningarétt í bæjar- og sveitarstjórnum í Reykjavík og Hafnarfirði og árið 1909 í öðrum sveitarstjórnum. Árið 1915 fengu konur 40 ára og eldri kosningarétt til Alþingis og 1920 fengu konur kosningarétt til jafns við karla. Þær fengu rétt til náms, námsstyrkja og embætta (1911) og margar aðrar réttarbætur. Bríet gekkst fyrir því að öll kvenfélög í Reykjavík bundust höndum saman á árunum 1908-1916 og buðu fram sérstaka kvennalista í Reykjavík. Á Akureyri var boðinn fram kvennalisti 1911, 1914 og 1921 og á Seyðisfirði 1911. Framboð kvenna voru án efa að undirlagi eða fyrir hvatningu Bríetar. Einnig buðu konur fram sérstaka kvennalista við landskjör árin 1922 og 1926 og voru þeir einnig bein eða óbein afleiðing af boðskap og vinnu Bríetar.

Bríet var sem sagt kvenréttindafrömuður með stóru Kái. Hún birti fyrstu blaðagreinina eftir konu á Íslandi og hún flutti einnig frægan fyrirlestur haustið 1887, fyrsta opinbera fyrirlestur sem kona hélt á Íslandi yfirleitt en yfirskrift hans var “Fyrirlesturinn um hagi og rjettindi kvenna” Flutti Bríet hann í Góðtemplarahúsinu. En heyrum hvernig fyrirlestrinum er lýst í bokinni Strá í hreiðrið á bls. 44. eftir Bríeti Héðinsdóttur, sonardóttur Bríetar
Tilvitnun hefst:

“ 28. desember 1887 heldur Bríet svo boðaðan fyrirlestur um hagi og réttindi kvenna í Góðtemplarahúsinu. Aðgangur var 50 aurar.

“Það var mikið talað um þetta og eftir einum skólapiltinum ... heyrði eg að hann hefði sagt: “Nú ætla eg í kvöld að borga 50 aura fyrir að fá að hlæja mig máttlausan af kvenmanni!”

Ég fór titrandi niður í Góðtemplarahús. Þar var þá húsfyllir. Jón Ólafsson ritstjóri tók í hönd mér og leiddi mig upp á leiksvið og kynnti mig áheyrendum. Eg roðnaði út undir eyru og taldi víst að eg mundi aldrei geta flutt fyrirlesturinn til enda. – En svo gekk Jón Ólafsson burtu og eg stóð ein eftir. Allt valt á mér einni og um leið hvarf allt hugleysi. Eg hóf mál mitt á því að tala um vantrú karlmanna á konunni og gerði gys að því. Er eg talaði þau orð starði eg á skólapiltinn en hann varð niðurlútur – og hann hló aldrei!”

Fyrirlesturinn fær góðar undirtektir, blöðin hæla frammistöðu Bríetar (þ.á m. Fjallkonan!). Í Ísafold stendur t.d.:

“Fyrirlesturinn var skipulega saminn, orðfæri hreint og fjörugt og framburður skýr og áheyrilegur. Munu fæstir hafa búist við jafn góðri frammistöðu af sjálfmenntuðum kvenmanni í fyrsta sinn sem hún ber þess konar við og í fyrsta sinn sem nokkur kvenmaður hér á landi ræðst í slíkt.”

Nokkrum mánuðum seinna birtist svo löng grein í Fjallkonunni eftir Matthías Jochumsson, Um réttindi kvenna, þar sem höfundur þakkar fyrirlesturinn sem hann kallar gullfallegan, hælir einkum hinum stillta og skynsamlega framsetningarmáta og lýkur á orðunum: “Á þessu landi hafa margir mikið þolað og strítt; sorgarómur liðinna alda ómar oss í eyrum eins hátt eins og hávaði samtímans ... En bak við þann óm býr annar niður sem færri heyra en hinn; hann kemur frá byrgðum vörum kvenna.”

Sigurður Kristjánsson gefur fyrirlesturinn út og – vel sé honum – greiðir Bríeti heilar 50 krónur fyrir. Fínar frúr í veislu hjá landshöfðingja segjast hafa skálað fyrir Bríeti fyrirlestrarkvöldið.”

Hin seinni ár hafa áhugasamar jafnréttiskonur farið í árlega göngu um Reykjavík á kvennaslóðri ef svo má segja. Hef ég farið í slíkar göngur mér til mikillrar skemmtunar undir styrkri leiðsögn m.a. Kristínar Ástgeirsdóttur, forstöðumanns RIKK, Rannsóknaseturs í kynja- og kvennafræðum og Auðar Styrkásdóttur, forstöðumanns Kvennasögusafnsins. Í einni slíkri göngu dró Auður það sérstaklega fram að ekki væri til neinn minnisvarði af konu. Ekki væri t.d. til minnisvarði af Bríeti og væri það leitt miðað við framlag hennar. Varð þetta til þess að Auður aðstoðaði mig við að semja minnisblað fyrir ríkisstjórnina um að slíkur minnisvarði skyldi reistur á þeim rökum, eins og fram komu í minnisblaðinu, að tilhlýðilegt þykir að minnast afreka hennar með því að reisa henni minnisvarða sem tákn um þýðingarmikið jafnréttisstarf hennar. Fékk ég félagsmálaráðherra á minnisblaðið með mér sem ráðherra jafnréttismála og var tillagan samþykkt. Hefur Kvennasögusafn Íslands séð um utanumhald verksins, og Reykjavíkurborg hefur einnig lagt verkinu lið.
Nú standa leikar þannig að þann 19. júní í sumar verður minnisvarðinn afhjúpaður á lóðinni Þingholtstræti 9, horni Þingholtsstrætis og Amtmannsstígs, stutt frá heimili Bríetar sem var í Þingholtsstræti 18 (upp undir helmingur kvennanna sem stofnuðu Kvenréttindafélagið bjó í sömu götu). Gerð listaverksins er í höndum listakonunnar Ólafar Nordal og skilst mér að listaverkið minni á hring. Hægt verður að setjast á hringinn, en í honum miðjum á botninum verður útssaumsmynd úr veggteppi í Viktoríustíl sem Bríet saumaði út, rós á svörtum bakgrunni, þar sem í er saumað ljóð eftir Bríeti til Laufeyjar, dóttur hennar. Mun þetta vera eina ljóðið sem hún samdi og er hvatning til ungra kvenna.Hlakka ég mjög til 19. júní þegar minnisvarðinn verður afhjúpaður og veit að þarna geta konur komið saman í framtíðinni til að fagna merkisatburðum eða bara til að hvíla okkur og soga til okkar kraft frá arfleið Bríetar sjálfrar.

Við konur þurfum að viðhalda kraftinum í kvennabaráttunni. Jafnrétti í lagabókstaf þýðir ekki jafnrétti í raun. Janfrétti er í orði en ekki á borði.

Enn er launamunur kynjanna staðreynd og hann er svo mikill að konur leggja niður störf til að flykkjast í samstöðu sinni út á torg til að krefjast úrbóta. Slíkir útifundir hafa verið haldnir með miklum "bravör" þar sem tugir þúsunda kvenna hafa mætt til kröfugerða. Hvílikt fjör! Hvílik stemmning! Hvílikur kraftur sem hríslaðist um okkur konurnar mitt í þvögunni!

Enn eru konur og börn beittar ofbeldi m.a. á heimilum. Enn eru konur langt á eftir körlum í forystu í atvinnulífinu og í stjórnum fyrirtækja. Karlmenn halda almennt utanum um fjármagnið í landinu, völdin í fyrirtækjum og stjórnmálunum á Íslandi sem og í öðrum samfélögum. Um daginn heyrði ég skondna kenningu sem risti dýpra en við fyrstu hlustun. Hún var svona: Það verður komið á fullt jafnrétti þegar nokkrar óhæfar konur hafa komist í áhrifastöður samfélagsins!

Hér á Íslandi höfum við náð fram sigrum en líka lent í bakslögum. Við tökum tvö skref fram og eitt aftur. Stórt skref fram á við var t.d. þegar frú Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti landsins. Bakslag átti sér hinsvegasr t.d. stað í síðustu alþingiskosningum, en þá fækkaði kjörnum konum á þingi úr um 35% í um 30%. Í síðustu kosningnum í Færeyjum fækkaði konum í 3 á þingi af 32, sem jafngildir bakslagi um 14 ár. Konum á Alþingi hefur fjölgað á kjörtímabilinu því nokkrir karlar hafa hætt á Alþingi og konur þá komist að. Konum á Alþingi fækkaði síðast vegna þess að þær voru ekki nægjanlega ofarlega á listunum til að ná inn. Hinsvegar áttu sér stað þau ánægjulegu tíðindi að þegar niðurstöður síðustu alþingiskosninga voru greindar kom í ljós að konur voru það meðvitaðar í kjörklefanum að þær refsuðu þeim flokkum sem buðu upp á fáar konur. Það er vonandi að svo verði áfram svo að lokum nái stjórnmálaflokkarnir fullum skilningi á því að leiðin til valda og áhrifa verður ekki án þátttöku okkar kvennana.

Konurnar sækja á en þær þurfa að ná árangri hraðar. Ef við skoðum framboðslista sem bjóða fram til næstu alþingiskosningar er ljóst að konur sem leiða lista fyrir flokka sína verða fáar. Hjá einum flokki er kynjahlutfallið jafnt. Hjá stærsta flokknum sem er með upp undir 40% fylgi skv. síðustu skoðanakönnunum leiðir bara ein kona lista. Hvað er í gangi? Í tveimur stærstu flokkunum á vinstri vængnum leiðir ein kona lista hjá öðrum þeirra flokka og líklega tvær hjá hinum flokknum(ekki ljóst niðurröðun í einu kjördæmi). Hjá þeim flokki sem í dag heldur Landsfund sinn er staðan óljós. Kannski mun kona eða konur leiða einhverja lista kannski ekki. Oddvitar lista stjórnmálaflokkanna fimm eru 30 talsins. Ég tel líklegt að 8 konur muni leiða þessa 30 lista, en þær hefðu átt að vera nálægt 15 ef allt væri með felldu. Úr hópi oddvita listanna eru ráðherrar yfirleitt valdir. Líkur á góðu eða bættu hlutfalli kvenna í næstu ríkisstjórn eru því ekki miklar.

Af hverju er þetta svona?
Jú, þegar um eftirsótt gæði er að ræða verja menn sitt og láta ekkert frá sér baráttulaust.
Góð og réttlát laun eru eftirsótt. Það er eftirsótt að hafa áhrif á vinnuumhverfið s.s. í fyrirtækjum, vera í forystu í atvinnulífi, það er eftirsótt að eiga frítíma og geta hvílt sig, vera ekki að vinna bæði fulla vinnu og bera megin hitann af vinnunni á heimilinu. Það er eftirsótt að hafa áhrif í stjórnmálum og vinna að góðum málum. Á öllum þessum sviðum hafa karlar vinninginn. Þeir eru almennt með hærri laun miðað við vinnutímaframlag, sitja almennt að forystu í atvinnulífi og á fjármagnsmarkaði og leggja færri vinnutíma til heimilisins eins og allar rannsóknir sýna.

Þegar konur krefjast réttláts hlutar á öllum sviðum hlýtur að skapast togstreita. Körlum finnst mörgum að sér sótt, þeir mótmæla því eða segja lítið. Reynslan hefur kennt mér að mörgum karlmönnum finnst þessi umræða óheyrilega mikið nagg. Þeir vilja helst ekki taka þátt í umræðunni, finnst að sér vegið og heyra allt annað en það sem er sagt. Þeim finnst þeir persónulega vera sakaðir um að vera “vondir við konur” og hver vill vera það? Ég vil taka það fram að ég er ekki að alhæfa um hvern einasta karl, margir þeirra eru jafnréttissinnar fram í fingurgóma. Vonandi fyrirgefa þeir mér hreinskilnina.

Karlmenn eru upp til hópa góðar manneskjur, en þeir verða að skynja að tími kvennanna er runninn upp, konur þurfa að búa við fullt jafnrétti í launum, á heimilinu, í stjórnun fyrirtækja og stjórnmálum. Þeir verða að hætta að þagga niður í konum, halda konum niðri, konum sem sækja fram, láta í sér heyra og vilja breytingar í jafnréttisátt. Karlar hafa um langa tíð beitt tvöfaldri þöggun. Þaggað niður í konum og þagað sjálfir um réttindi þeirra. Ég tel að jafnréttisbaráttan fengi betri byr ef karlar kæmi að jafnréttisborðinu, hvettu konur til áhrifa og tækju þátt í jafnréttisumræðunni á opinskáan hátt. Jafnrétti kynjanna er ekki einkamál kvenna, það er lýðræðismál allra þegnanna, samfélagsins alls.

Eitt af mikilvægustu verkefnum jafnréttisbaráttunnar á næstu árum er að breyta valdahlutföllum yfir fjölmiðlum og innan þeirra.
Þar þyrftu konur að hafa mun meiri áhrif. Af hverju er öllum mikilvægustu fjölmiðlum landsins stjórnað af körlum? Fjölmiðlar eru fjórða valdið og hafa gífurleg völd. Ég skora á Kvenréttindafélagið og aðra jafnréttissinna að einhenda sér í að vinna að fullu jafnrétti á fjölmiðlum landsins. Það myndi flýta mjög fyrir árangri á öðrum sviðum jafnréttisbaráttunnar.

Ágætu afmælisgestir:

Bríet Bjarnhéðinsdóttir ritaði í forystugrein í Kvennablaðinu veturinn 1912 um mikilvægi samstöðu kvenna við að ná fram réttindum sínum.:

“Nú hafa ýmsar merkar konur ritað hvers vegna kosningarétturinn sé undirstaða allra annarra réttinda. Á þann hátt hafa konur almennt skilið að svo framarlega sem vér viljum vinna oss jafnrétti í öllum greinum við karlmenn, réttarfarslega og borgaralega, þá hljótum vér að halda saman, taka höndum saman, fyrir utan og ofan alla flokkapólitíkina til að vinna hver með annarri, og hver fyrir aðra, að sameiginlegu heilla- og jafnréttis takmarki.”

Að mínu mati hafa konur fylgt þessum orðum og staðið meira saman þvert á flokksbönd en etv er hægt að ætlast til af pólitískum keppinautum. Ég hef sjálf reynt af fremsta megni bæði opinberlega og prívat að hvetja aðrar konur áfram til þátttöku og afreka í pólitík oft þvert á flokksbönd. Þessar konur hafa sumar verið slegnar niður innan sinna flokka vegna karllægra hugsunarhátta.

Aðrar konur hafa staðið upp þvert á flokka, hvatt mig og varið bæði opinberlega og prívat þegar á hefur þurft að halda í óréttlátum hanteringum karlasamfélagsins. Ég vil nefna konur eins og Rannveigu Guðmundsdóttur, Þórunni Sveinbjarnardóttur, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur og Margréti Sverrisdóttur, ég gæti nefnt fleiri. Þær eru í reynd pólitískir keppinautar, en hafa svo ríkt jafnréttis- og réttlætishjarta að þær taka samstöðu með konu í kröppum dansi framar eigin þröngum pólitískum hagsmunum. Svona eigum við að vinna eins og við getum. Ég veit að það er erfitt í samkeppnisumhverfinu, en það er að sama skapi árangursríkt þegar vel tekst til.

Kvenréttindafélag Íslands hefur líka unnið í þessum anda, nú hin seinni ár undir forystu Þorbjargar Ingu Jónsdóttur, formanns félagsins. Félagið hefur staðið við bakið á konum hvar á vegi sem þær eru staddar. Félagið hefur hvatt þær áfram og vakið athygli á málefnum sem á konum brenna. Við sem hér erum eigum Kvenréttindafélaginu margt að þakka. Þau réttindi sem við þó höfum nú, hafa komið m.a. fyrir tilstuðlan félagsins og baráttu þess síðustu 100 árin. Við höfum jafnframt þær skyldur að halda þessari baráttu áfram af fullum krafti þar til fullur sigur næst.

Fyrir mig, sem hef helgað stjórnmálunum starfslíf mitt hingað til að mestu, hefur Kvenréttindafélag Íslands skipt miklu máli. Félagið hefur verið mér og öðrum konum sem uppspretta eða lind. Þangað höfum við getað sótt hugmyndir, samveru og stuðning í góðra kvenna hópi. Til félagsins höfum við sótt bæði hvíld og kraft.

Fyrir það vil ég þakka.


Ágætu gestir. Í gær var samþykkt tillaga félagsmálaráðherra, Magnús Stefánssonar, um að ríkisstjórnin færði Kvenréttindafélagi Íslands eina milljón króna að gjöf i tilefni af 100 ára afmæli félagsins og að gjöfin yrði afhent hér í dag. Með því vill ríkisstjórnin undirstrika mikilvægi framlags Kvenréttindafélagsins til jafnréttisbaráttunnar á Íslandi. Lýsi ég því hér með yfir að gjöfin er ykkur færð og færi ykkur einnig afmæliskveðjur ríkisstjórnarinnar allrar.